نقش ادامه تحصیل در بهداشت روانی سالمندان
ساعت ٩:٢٥ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٩ مهر ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: سالمند ،وی‍ژگیهای سالمند ،بازنشسته

برای چندمین سال متوالی است که فرهنگسرای سالمند به منظور تشویق افراد بالای 60 سال که در کنکور دانشگاه ها قبول می شوند طی مراسمی از آنان تقدیر به عمل می آورد. برگزاری چنین مراسمی علاوه بر نقش سازنده و مهمی که در ارتقا روحیه خود باوری این قشر  دارد می تواند حاوی این پیام و الگو  برای جوانان باشد که برای یادگرفتن و افزایش دانش خود تلاش بیشتری نمایند ضمن آنکه نگرش مثبت آحاد جامعه را نسبت به بازنشستگان افزایش می دهد. مطلب زیر به  نقشی که ادامه تحصیل می تواند در ارتقا بهداشت روانی این قشر داشته باشد می پردازد.
بر اساس آخرین آمارهای موجود حدود ده درصد افراد جامعه  ما  را که رقمی در حدود هفت میلیون نفر می شود افراد بالای 60 سال تشکیل می دهند. کارشناسان پیش بینی می کنند این تعداد ظرف بیست سال آینده به دو برابر افزایش یافته و در طی سی الی چهل سال آینده اکثریت جامعه را افراد مسن تشکیل خواهند داد.  

اگر جوان شدن جامعه ما در شرائط حاضر امری ناگهانی و غیرمترقبه بوده است، سالمند شدن آن کاملا قابل پیش بینی است. بنابراین مدیران جامعه اگر از هم اکنون به فکر ایجاد ساختارها، تمهیدات و روال های لازم برای برخورد با چنین پدیده ای نباشند بدون شک در این زمینه با امواجی از مشکلات روبه رو خواهیم بود و در آینده نمی توان پاسخگوی نیازهای این  لشکر عظیم بود.

نیازهای اساسی جمعیت بازنشسته و سالمند

نیازهای این جمعیت را می توان کلا در 4 مقوله طبقه بندی کرد:

1- نیازهای مالی - اقتصادی: مانند حقوق بازنشستگی مکفی که عدم توجه به آن آسایش روانی - اجتماعی  این قشر را به هم می ریزد.
2- نیازهای درمانی و بهداشتی: مانند مراقبتهای پزشکی، دارو، وجود پزشکان و روانشناسان و پرستاران متخصص در طب و روانشناسی  سالمندی.
3- نیازهای رسانه ای: رادیو، تلویزیون، سینما، تئاتر و روزنامهها و مجلاتی که مخاطبین  محتوی برنامه و مطالب آنها  عمدتا این قشر باشد.
4- نیازهای روانی و توجه به بهداشت روانی آنان.

در این میان اما بهداشت روانی و توجه به نیازهای روانی  نیزاز اهمیت ویژه ای برخوردار است. چناچه این اقشار از سلامت روانی خوبی برخوردار باشند این امر تا حد زیادی بر سلامت جسمی و بهبود مناسبات اجتماعی  آنان  نیز اثر گذار خواهد بود و  موجب  جلوگیری از هدر رفتن هزینه های جامعه جهت درمان آنان که هزینه بالایی را نیز  در بر می گیرد خواهد شد.

ازجمله  مواردی که کمک شایانی به بهداشت روانی بازنشستگان می نماید تشویق و ترغیب آنان برای ادامه تحصیل و کسب مدارج تحصیلی بالاتر است. افرادی که در هنگام اشتغال به هر دلیلی نتوانسته اند به تحصیلات خود ادامه دهند (به ویژه از مقطع دیپلم به بالا) در هنگام بازنشستگی می توانند به ادامه تحصیل تشویق شوند.در این راستا مدیران جامعه می توانند برنامه ویژهای را برای افزایش ظرفیت رشته های تحصیلی  یا سهمیه ای را برای آنان در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در نظر بگیرند  و حتی این  امتیازبه عنوان یک مشوق  برای آنان قائل شود که چنانچه موفق به اخذ مدرک تحصیلی در مقاطع بالاتر گردند طبق ضوابطی در حقوق بازنشستگی آنان اثرگذار خواهد بود. دانشگاهها و موسسات آموزش عالی و مراکز آموزشی موسسات و سازمانها نیز از خدمات  کسانی که بعد از باز نشستگی در مقاطع تحصیلی کارشناسی ارشد و دکترا فارغ التحصیل می شوند با پرداخت حق الزحمه های مناسب جهت آموزش نیروهای جوان استفاده نمایند.

شاید نیاز به بازگو کردن نباشد که سالمندی و کهن سالی در فرهنگ و باورهای ما از چه پایه احترام و تکریم برخوردار بوده است. این مطلب را نه تنها میتوان در فرهنگ عامه و روزمره که در فرهنگ مکتوب نیز یافت.
بدین سبب در آموزه های ما بر آموختن از پیران و جهان دیدگان تأکید فراوان شده است. در این نوشتار سعی برآن است که سالمندی را با ویژگیهای آن، آسیبها و نیازهای آن بررسی کنیم چرا که خواهی نخواهی هر یک از ما سالمندی در خانواده خود داریم و برای برقراری ارتباط سالم با وی به اطلاعاتی نیازمندیم.

تعریف سالمند

سالمند به فردی اطلاق میشود که سن وی از ۶۰ سال گذشته باشد، این فرد یا در آغاز دوره بازنشستگی است یا سالهای پایانی اشتغال را سپری میکند. آمار موجود در باره جمعیت سالمند کشور تا حدودی مغشوش است اما میتوان گفت در سالهای اخیر با افزایش سطح کیفی زندگی، افزایش بهداشت و دسترسی به درمان بر شمار سالمندان افزوده شده است به طوری که امید آن میرود طی ۱۵ تا ۲۰ سال آینده شمار سالمندان کشور تا حدود نه میلیون نفر افزایش یابد. افزایش این گروه سنی در کشورمان علاوه بر اینکه نوید دهنده بهبود شرایط زندگی است، توجه مسئولان مربوط به سلامت و امنیت سالمندان را الزامی میکند. سالمندی گرچه کمال تجربه و عقل و دانش است، ولی متأسفانه با ضعف قوای جسمانی و کاهش تواناییهای بدنی توام است، بدین لحاظ سالمندان عمدتاً پس از یک زندگی سخت و مشقت بار انبانی از بیماریهایی را نیز به همراه دارند. علاوه بر این بالا رفتن سن احتمال ابتلا به بیماریهای مزمن را افزایش میدهد و سالمندان آسیب پذیری بیشتری در برابر بیماریهایی مانند بیماری قلبی عروقی، دیابت و آلزایمر دارند.

ویژگیهای سالمندی

دوران سالمندی دارای برخی ویژگیهای جسمی، اجتماعی و روانی است:
۱ ) یکی از این ویژگیها کاهش نسبی قوای جسمی است به طوریکه با بالا رفتن سن، نیروهای جسمی فرد، رو به کاهش میگذارد.
‏‏۲) ویژگی دیگر بازنشستگی، دور شدن از موقعیتهای شغلی گذشته است که کاهش مسئولیتهای مرتبط با شغل و در نتیجه کاهش ارتباطات اجتماعی فرد را به همراه دارد.
‏۳) از دیگر ویژگیها، تنهایی یا احساس تنهایی است. به خصوص در مواردی که شخص شاهد از دست دادن یکی از دوستان، بستگان و هم سن و سالان و افراد هم دوره خویش است، لذا هر روز بیش از پیش دچار احساس تنهایی میشود.

‏البته میزان پذیرش شرایط دوره سالمندی از سوی فرد سالمند اهمیت دارد. این پذیرش در بین افراد مختلف و با فرهنگهای گوناگون متفاوت است، برخی به مرور از مشارکت در زندگی اجتماعی کناره میگیرند و در مقابل، جامعه نیز آنها را به کناری می نهد که این خود احساس بیهودگی و افسردگی را در فرد سالمند تعمیق میکند. ولی برخی دیگر از سالمندان با نقشهای جدیدی که مطابق با وضعیت آنهاست این دوره را به دورهای نسبتا فعال و رضایت بخش بدل میسازند.
‏در هر حال علاوه بر خصوصیات فردی، شرایط اجتماعی و به ویژه شرایط خانوادگی شخص سالمند هم بسیار مهم است. شرایط مناسب خانواده و جامعه میتواند شخص را به سوی پذیرش وضعیت جدید سوق دهد و شرایط نامناسب خانواده و جامعه میتواند او را منزوی و تنها کند. به علاوه میزان سلامت جسمی شخص سالمند در این مرحله از زندگی، عاملی مهم در وضعیت زندگی اجتماعی اوست، چرا که برای هر نوع مشارکت اجتماعی در مورد سالمندان، ابتدا میزان سلامت آنها مطرح است. برخورداری از سلامت جسمانی میتواند به بهبود روابط اجتماعی و مقابله با هجوم افسردگی کمک کند، ولی متأسفانه افزایش سن و فرا رسیدن پیری، بستر بروز بسیاری بیماریهای جسمی و روحی را برای سالمندان مهیا میسازد که عبارتند از:

▪ احساسات سالمندان
احساسات غم واندوه به خاطر عدم توجه فرزندان و اطرافیان که عمری برای رفاه آنان تلاش کرده اند، جدیترین خطرهایی است که فرد سالمند را تهدید میکند و ارتباط مستقیم با در انزوا قرار گرفتن او از سوی اطرافیان دارد. زن یا مردی که خود را زمانی صاحب قدرت و نفوذ می دانست به یکباره خود را تنها و بدون قدرت مییابد و این ناراحتی گاهی به حوادثی نامناسب می انجامد و موجب ناراحتی روانی سالمند میشود. تنهایی یا احساس تنهایی اثرات بسیار عمیقی بر جای می نهد و حتی بر میزان خوردن غذا و متابولیسم و تغییرات بیولوژیکی نیز مؤثر است. سالمندان فاقد منابع مجدد دوستی هستند، زیرا اکثر آنها کار نمی کنند و موقعیت ایجاد روابط دوستانه در فضای کار را ندارند و دوستان هم سن و سالشان را نیز به نوعی از دست داده اند. این مساله تنهایی آنها را افزایش میدهد. این احساسات مایوس کننده، میزان مصرف داروهای آرام بخش و مسکن را در سالمندان افزایش میدهد. تنهایی موجب میشود فرد سالمند به تدریج دچار مشکلات روانی شود، لذا درک احساسات و انتظارات سالمندان از اطرافیان و تصحیح ارتباط افراد خانواده با آنها در فرایند بهداشت روانی آنها بسیار مهم است. سالمندان به اندازهای که دیگران به آنها به عنوان پیر و از کار افتاده نگاه می کنند، خود را ضعیف و نا توان احساس نمی کنند. به طوری که در یک خانواده گرم و مهربان، اغلب سالمندان بسیار راحت، آرام، مقاوم و با نشاط روزگار میگذرانند و حتی حوصله نگهداری نوه ها را با همه شیطنت هایشان دارند.

‏سالمندان به دلیل بازنشستگی و دوری از فرزندان نیاز به ارتباط و توجه عاطفی بیشتری را در خود احساس میکنند که این نیاز باید مورد توجه قرار گرفته و پاسخ داده شود. برنامه ریزی صحیح و استفاده از وجود سالمندان و تجربیات آنها هم تنهایی آنان را بر طرف میکند و احساس پوچ بودن را در آنها از بین می برد و هم منبعی مفید و ارزشمند از معلومات و تجربیات را در اختیار جوانان نسل بعد قرار میدهد.
‏سالمندان نیازهای گسترده ای ندارند تنها امیدوارند، فرزندان و بستگان قدردان زحمات و رنجهای آنان باشند. سالمندان نیازمند محبت و احترامند. دوستار آنند که از سوی فرزندان و نوه های خود مورد مشورت قرار گیرند و رأی و نظر آنان به عنوان فرد با تجربه خانواده، محترم داشته شود. برآوردن این نیازها از سوی فرزندان و نوادگان نه تنها هزینه هایی در بر ندارد بلکه احساس فزایندهای از نیکی را درون فرد ایجاد میکند. به یاد داشته باشیم که سالمندان و کهنسالان، پدر بزرگها و مادر بزرگها ریشه های ما هستند، ما از چشمه آنها جوشیده و از مهر بی پایان آنها نوشیده ایم و اینک وقت آن است که این چشمه های بی پایان مهر را حمایت کنیم و بر زندگی سراسر تجربه آنان سر تعظیم فرود آوریم.


منابع:
سایت خبرگزاری ایرنا
کانون سالمندان